Rüzgar türbini çeşitleri, dönme ekseninin konumuna, kurulduğu yere, gücüne ve aktarma sistemine göre birbirinden ayrılır. Rüzgar türbini, hareket halindeki havanın kinetik enerjisini önce mekanik dönme hareketine, ardından jeneratör yardımıyla elektrik enerjisine çeviren makinedir. Bu yazıda türbin tipleri, ana bileşenleri ve bir türbini değerlendirirken bakılan teknik özellikler açıklanmaktadır. Güç, çap ve kule yüksekliği gibi sayısal değerler modelden modele büyük farklılık gösterdiğinden, kesin rakamlar için her zaman üreticinin teknik belgeleri esas alınmalıdır.
Rüzgar Türbini Nasıl Çalışır?
Rüzgar, kanatların aerodinamik profili üzerinde bir kaldırma kuvveti oluşturur ve rotoru döndürür. Rotor mili bu hareketi doğrudan ya da dişli kutusu üzerinden jeneratöre aktarır. Jeneratörde üretilen elektrik, güç elektroniği ve transformatör aracılığıyla şebekeye uygun hale getirilir. Rüzgardan alınabilecek güç, kanatların süpürdüğü alanla ve rüzgar hızının küpüyle orantılıdır; yani rüzgar hızındaki küçük bir artış, üretimi belirgin biçimde yükseltir. Fizik kuralları gereği bir türbin, rüzgardaki enerjinin tamamını alamaz; kuramsal üst sınır Betz limiti olarak bilinir ve yaklaşık yüzde 59’dur.
Eksen Yönüne Göre Rüzgar Türbini Çeşitleri
Yatay Eksenli Rüzgar Türbinleri
Dönme ekseni yere ve rüzgar yönüne paraleldir. Günümüzde ticari santrallerin neredeyse tamamında bu tip kullanılır. En yaygın tasarım, rüzgarı önden alan üç kanatlı modeldir. Üç kanat; verim, mekanik denge ve gürültü arasında iyi bir uzlaşma sağlar. Bu türbinlerde rotorun rüzgara dönük kalması için bir yönlendirme (yaw) sistemi bulunur.
Dikey Eksenli Rüzgar Türbinleri
Dönme ekseni yere diktir; rüzgarı her yönden alabildiği için yönlendirme sistemine gerek duymaz. Jeneratör ve dişli kutusu zemine yakın yerleştirilebildiğinden bakımı kolaydır. Başlıca iki türü vardır: sürükleme kuvvetiyle çalışan, basit yapılı Savonius tipi ve kaldırma kuvvetiyle çalışan, kavisli ya da düz kanatlı Darrieus tipi. Verimleri genel olarak yatay eksenli türbinlerden düşüktür; daha çok küçük ölçekli ve rüzgar yönünün sık değiştiği uygulamalarda değerlendirilir.
Kurulum Yerine ve Ölçeğe Göre Çeşitler
- Karasal (onshore) türbinler: Karada kurulur; kurulumu ve bakımı daha kolay, maliyeti daha düşüktür.
- Deniz üstü (offshore) türbinler: Rüzgarın daha güçlü ve düzenli olduğu açık denizlerde, deniz tabanına sabitlenen ya da yüzer platformlar üzerine kurulur. Genellikle daha büyük güçlüdür, ancak temel ve bakım maliyetleri yüksektir.
- Küçük ölçekli türbinler: Çiftlik, yayla evi ya da tekne gibi yerlerde, çoğunlukla batarya ve güneş paneliyle birlikte kullanılır.
- Şebeke ölçekli türbinler: Rüzgar santrallerinde gruplar halinde çalışan büyük makinelerdir.
Rüzgar Türbininin Ana Bileşenleri
- Kanatlar ve göbek: Çoğunlukla cam ya da karbon elyaf takviyeli kompozitten üretilir; birlikte rotoru oluşturur.
- Nasel: Kulenin tepesindeki gövdedir; mil, dişli kutusu, jeneratör ve kontrol donanımını barındırır.
- Dişli kutusu: Rotorun düşük devrini jeneratörün ihtiyaç duyduğu devire yükseltir. Doğrudan tahrikli türbinlerde dişli kutusu yoktur; çok kutuplu jeneratör rotorla aynı hızda döner.
- Jeneratör ve güç dönüştürücü: Mekanik enerjiyi elektriğe çevirir ve şebeke frekansına uyumlu hale getirir.
- Kanat açısı (pitch) ve yönlendirme (yaw) sistemleri: Kanatların açısını ve naselin yönünü ayarlar.
- Fren, kule ve temel: Güvenli duruşu ve taşıyıcılığı sağlar.
Değerlendirilen Teknik Özellikler
Bir rüzgar türbininin teknik föyünde yer alan başlıca kavramlar şunlardır:
- Anma gücü: Türbinin anma rüzgar hızında üretebildiği en yüksek sürekli güç.
- Rotor çapı ve süpürme alanı: Yakalanan rüzgar miktarını belirler.
- Göbek yüksekliği: Yükseklik arttıkça rüzgar genellikle daha hızlı ve düzenlidir.
- Devreye girme, anma ve devreden çıkma rüzgar hızları: Türbinin üretime başladığı, tam güce ulaştığı ve güvenlik nedeniyle durduğu hızlar.
- Güç eğrisi: Rüzgar hızına karşılık üretilen gücü gösteren grafik.
- Kapasite faktörü: Gerçekleşen üretimin, türbin sürekli tam güçte çalışsaydı elde edilecek üretime oranı; sahaya bağlıdır.
- Rüzgar sınıfı: Türbinin hangi rüzgar koşullarına göre tasarlandığını belirten uluslararası standart sınıflaması.
- Güç kontrol yöntemi ve gürültü düzeyi: Kanat açısı kontrollü ya da kanat profiline dayalı (stall) kontrol ile ses seviyesi bilgisi.
Rüzgar enerjisinin genel üstünlükleri yenilenebilir enerji kaynaklarının avantajları yazısında, üretilen elektriğin şebekeye uyumu ise alternatif akım ve doğru akım yazısında ele alınmıştır.
Rüzgar Türbini Hakkında Sık Sorulan Sorular
Türbinler neden çoğunlukla üç kanatlıdır? Üç kanat, dengeli yük dağılımı, düşük titreşim ve iyi verimi bir arada sunduğu için yaygınlaşmıştır.
Çok şiddetli rüzgarda türbin neden durur? Devreden çıkma hızının üzerinde, mekanik yükleri sınırlamak için kanatlar rüzgardan çevrilir ve türbin güvenli konuma alınır.
Küçük bir türbin eve kendi başına bağlanabilir mi? Hayır. Elektrik bağlantısı, kablolama ve arıza tespiti mutlaka yetkili bir elektrikçi tarafından, yürürlükteki mevzuata uygun biçimde yapılmalıdır.
Rüzgar türbini seçimi, sahadaki rüzgar ölçümleri ile türbinin teknik özelliklerinin birlikte değerlendirilmesini gerektiren mühendislik işidir.


