Manyetik aşırı akım rölesi, bir devreden geçen akım ayarlanan değerin üzerine çıktığında elektromıknatıs etkisiyle çok kısa sürede açma yapan koruma elemanıdır. Özellikle kısa devre gibi akımın ani ve çok yüksek değerlere ulaştığı arızalarda kabloları, motorları ve pano ekipmanlarını korur. Manyetik aşırı akım rölesi nedir ve nasıl çalışır sorusu, termik manyetik şalterlerin mantığını anlamak için de iyi bir başlangıç noktasıdır.
Rölenin yapısı basittir: korunan devreye seri bağlı bir bobin, bobinin içinde ya da karşısında hareket eden demir bir nüve (palet) ve bu nüveyi geri tutan bir yay bulunur. Bobinden geçen akım bir manyetik alan oluşturur. Akım normal sınırlar içindeyken manyetik çekim kuvveti yayın kuvvetini yenemez. Akım ayar değerini aştığında çekim kuvveti baskın gelir, nüve çekilir ve açma mekanizmasını ya da bir yardımcı kontağı harekete geçirir. Isınma beklenmediği için tepki neredeyse anlıktır. Bazı tiplerde yağlı ya da havalı bir geciktirme düzeni kullanılarak, motor kalkışı gibi kısa süreli yüksek akımlarda gereksiz açma önlenir.
Termik Manyetik Şalter Nedir?
Termik manyetik şalter, aşırı yük koruması ile kısa devre korumasını tek gövdede birleştiren devre kesicidir. Hem elle açılıp kapatılabilen bir anahtar hem de arıza anında kendiliğinden açan bir koruma cihazı olarak görev yapar. Kompakt şalter adıyla da bilinir ve ana dağıtım panolarında, tali panolarda, motor ve jeneratör çıkışlarında yaygın biçimde kullanılır. Konutlardaki otomatik sigortalar da aynı ilkeyle, daha küçük akım değerleri için üretilmiş cihazlardır.
Bir termik manyetik şalterin temel bölümleri şunlardır:
- Sabit ve hareketli ana kontaklar
- Kontaklar ayrılırken oluşan arkı bölerek söndüren ark hücreleri
- Bimetal şeritten oluşan termik açma birimi
- Bobin ve nüveden oluşan manyetik açma birimi
- Kurma kolu ve açma mekanizması
Termik Açma ve Manyetik Açma
İki açma birimi farklı arıza türlerine karşılık verir ve birbirini tamamlar.
Termik Açma
Termik birim, ısıl genleşme katsayıları farklı iki metalin birleştirilmesiyle elde edilen bimetal şeride dayanır. Akım anma değerinin üzerine çıktığında bimetal ısınır ve eğilir; eğilme belirli bir noktaya ulaştığında mekanizmayı tetikler. Açma süresi akımın büyüklüğüyle ters orantılıdır: küçük bir aşırı yük uzun sürede, büyük bir aşırı yük daha kısa sürede açtırır. Bu ters zamanlı davranış, kabloların ve motor sargılarının ısınma eğrisine benzediği için aşırı yük korumasında tercih edilir.
Manyetik Açma
Manyetik birim, yukarıda anlatılan manyetik aşırı akım rölesinin şalter içine yerleştirilmiş halidir. Kısa devrede akım anma değerinin katlarına çıkar; bobinin oluşturduğu kuvvet nüveyi anında çeker ve şalter gecikmesiz açar. Bimetalin ısınmasını beklemek, bu düzeydeki akımlarda tesisatın ciddi zarar görmesine yol açacağından hızlı tepki şarttır.
Birçok şalterde termik ve manyetik ayar değerleri belirli aralıklarda değiştirilebilir. Ayarlar; kablo kesitine, yükün türüne, kısa devre hesaplarına ve diğer koruma cihazlarıyla seçiciliğe göre yapılır. Şalterin kısa devre kesme kapasitesinin, bağlandığı noktadaki olası kısa devre akımından büyük olması gerekir. Kaçak akım rölesi ise bu cihazların algılayamadığı küçük toprak kaçaklarına karşı ayrı bir koruma sağlar.
Yangın Panolarında Manyetik Şalter Kullanımı
Yangın pompası panoları, olağan tesisattan farklı bir mantıkla tasarlanır. Olağan bir motor devresinde amaç, motoru aşırı yükten korumak için gerektiğinde durdurmaktır. Yangın anında ise öncelik, pompanın mümkün olduğunca uzun süre su basmaya devam etmesidir. Bu nedenle yangın pompası besleme devrelerinde genellikle termik açma özelliği bulunmayan, yalnızca manyetik açmalı şalterler tercih edilir. Böylece pompa aşırı yüklense bile devre kesilmez; şalter yalnızca kısa devre gibi kaçınılmaz arızalarda açar. Aşırı yük durumu ise çoğunlukla devreyi kesmek yerine sesli ve ışıklı ihbar olarak izlenir.
Bu uygulamanın ayrıntıları yürürlükteki yangın yönetmeliklerine, ilgili standartlara ve onaylı projeye göre belirlenir. Yangın panolarında malzeme seçimi ve ayarlar, yetkili proje mühendisinin sorumluluğundadır.
Manyetik Aşırı Akım Rölesi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Manyetik röle ile termik röle arasındaki fark nedir? Termik röle ısınmaya bağlı olarak gecikmeli çalışır ve aşırı yüke karşı korur. Manyetik röle akımın oluşturduğu manyetik kuvvetle anlık çalışır ve esas olarak kısa devreye karşı korur.
Şalter sık sık açıyorsa ayarı yükseltmek doğru mudur? Hayır. Sık açma; aşırı yük, hatalı seçim ya da tesisat arızası belirtisi olabilir. Nedeni bulunmadan ayar yükseltmek kablo ve cihazları korumasız bırakır.
Şalter montajını ve ayarını kim yapmalıdır? Şebeke gerilimi altındaki tesisatta montaj, kablolama ve arıza tespiti mutlaka yetkili bir elektrikçi ya da elektrik mühendisi tarafından yapılmalıdır.
Manyetik aşırı akım rölesi ve onu içeren termik manyetik şalterler, doğru seçilip doğru ayarlandığında tesisatın güvenle işletilmesini sağlayan temel koruma elemanlarıdır.


