Faz koruma rölesi, üç fazlı sistemlerde fazlardan birinin kesilmesi, faz sırasının değişmesi ya da gerilimlerin dengesizleşmesi gibi durumlarda motoru ve bağlı cihazları devreden çıkaran bir kontrol elemanıdır. Faz koruma rölesi nedir sorusu, özellikle üç fazlı motor kullanan atölye, tesis ve bina yöneticilerinin sık karşılaştığı bir konudur. Faz kontrol rölesi ve motor faz koruma rölesi adlarıyla da anılan bu cihaz, motor koruma rölesi çeşitleri arasında önemli bir yer tutar.
Faz Koruma Rölesi Nedir?
Faz koruma rölesi, şebekenin üç fazını sürekli izleyen ve belirlenen koşullar bozulduğunda çıkış kontağının konumunu değiştiren elektronik bir cihazdır. Güç devresini doğrudan kesmez; kontağı, motoru besleyen kontaktörün bobin devresine bağlanır. Arıza algılandığında kontaktör bırakır ve motor durur.
Faz Koruma Rölesi Çeşitleri Nelerdir?
- Faz kesilmesi koruma rölesi: Fazlardan birinin ya da birkaçının yokluğunu algılar.
- Faz sırası rölesi: Fazların sırası değiştiğinde çalışmaya izin vermez.
- Gerilim dengesizliği (asimetri) rölesi: Fazlar arasındaki gerilim farkı ayarlanan sınırı aştığında açar.
- Düşük ve aşırı gerilim rölesi: Gerilim, belirlenen alt ve üst sınırların dışına çıktığında devreye girer.
- Çok işlevli tipler: Yukarıdaki korumaların birkaçını, bazen motor sargısındaki sıcaklık algılayıcısı (PTC) girişini de tek gövdede sunar.
Faz Koruma Rölesi Ne İşe Yarar?
Üç fazlı bir motor, fazlardan biri kesildiğinde kalan iki fazla çalışmayı sürdürmeye çalışır. Bu durumda sargılardan geçen akım yükselir, motor ısınır ve kısa sürede yanabilir. Faz sırasının ters olması ise motorun ters yönde dönmesine yol açar; pompa, kompresör, asansör ve konveyör gibi makinelerde bu durum mekanik hasara ve güvenlik riskine neden olur. Faz koruma rölesi, bu tür durumları erkenden algılayarak motoru korur.
Faz Koruma Rölesini Neden Kullanmalısınız?
Motor sargısının yanması; onarım maliyeti, üretim kaybı ve duruş süresi anlamına gelir. Termik röleler akımın yükselmesine tepki verir, ancak ısınmaya bağlı çalıştıkları için gecikmeli davranır. Faz koruma rölesi ise sorunu gerilim tarafında, akım tehlikeli düzeye çıkmadan fark eder. İki cihaz birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Aşırı akım rölesi çalışma prensibi ve kısa devre koruması manyetik aşırı akım rölesi yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
Faz Koruma Rölesi Yapısı
Cihazın gövdesinde faz giriş klemensleri, bazı modellerde nötr klemensi, bir ölçme ve karşılaştırma devresi, çıkış rölesi ve bu rölenin kontak uçları bulunur. Ön yüzde çalışma ve arıza durumunu gösteren LED’ler yer alır. Ayarlı tiplerde asimetri yüzdesi, gerilim sınırları ve gecikme süresi için ayar düğmeleri vardır. Çoğu model pano rayına takılacak biçimde üretilir.
Faz Koruma Rölesi Çalışma Prensibi
Elektronik devre, üç fazın gerilimini sürekli ölçer ve birbiriyle karşılaştırır. Fazların tümü mevcut, sırası doğru ve gerilimler izin verilen aralıkta ise çıkış rölesi çeker; kontağı kapanır ve kontaktörün enerjilenmesine izin verir. Koşullardan biri bozulduğunda, anlık dalgalanmalarda gereksiz duruşu önlemek için kısa bir gecikmenin ardından çıkış rölesi bırakır. Şebeke normale döndüğünde cihaz, modele göre kendiliğinden ya da elle yeniden devreye alınır.
Faz Koruma Rölesi Nerede Kullanılır?
- Pompa, hidrofor ve dalgıç pompa panoları
- Kompresörler, soğutma ve iklimlendirme sistemleri
- Asansörler ve yürüyen merdivenler
- Vinç, konveyör ve takım tezgahları
- Jeneratör ve şebeke arasında geçiş yapan transfer panoları
Faz Koruma Rölesi Nasıl Seçilir?
Seçimde şebeke gerilimine uygunluk, nötrlü ya da nötrsüz çalışma, gereken koruma işlevleri, ayar olanakları, çıkış kontağının tipi ve taşıyabileceği akım ile PTC girişi gereksinimi değerlendirilir. Frekans invertörüyle sürülen motorlarda rölenin nereye bağlanacağı ayrıca düşünülmelidir. Ürünün ilgili standartlara uygunluk belgeleri de kontrol edilmelidir.
Faz Koruma Rölesi Nasıl Bağlanır?
Genel mantık şöyledir: üç faz ve gerekiyorsa nötr, rölenin ölçme girişlerine uygun sigortalar üzerinden getirilir; çıkış kontağı ise kontaktör bobinini besleyen kumanda devresine seri olarak bağlanır. Böylece röle izin vermediği sürece kontaktör çekmez. Faz koruma rölesi bağlantısı ve termik röle bağlantı şeması üreticiye ve modele göre değiştiği için ürünle birlikte verilen şema esas alınmalıdır. Bu işlem enerji altındaki panoda yapılır ve ciddi çarpılma riski taşır; montaj, kablolama ve arıza tespiti mutlaka yetkili bir elektrikçi tarafından yapılmalıdır. Panoda ayrıca kaçak akım rölesi gibi tamamlayıcı korumalar bulunmalıdır.
Faz Koruma Rölesi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Faz koruma rölesi termik rölenin yerini tutar mı? Hayır. Termik röle aşırı yük akımına, faz koruma rölesi şebeke gerilimindeki bozukluklara karşı korur; birlikte kullanılırlar.
Röle sık sık arıza veriyorsa ne yapılmalıdır? Bu durum şebekede gerçek bir dengesizlik, gevşek bağlantı ya da hatalı ayar belirtisi olabilir. Röle devre dışı bırakılmamalı, neden yetkili bir elektrikçiye araştırtılmalıdır.
Faz koruma rölesi, küçük bir yatırımla üç fazlı motorları pahalı arızalardan koruyan, pano tasarımının temel elemanlarından biridir.


