Darbe akım anahtarı, bir aydınlatma grubunu ya da başka bir yükü birden fazla noktadan butonlarla açıp kapatmayı sağlayan, pano içine monte edilen bir kumanda elemanıdır. Darbe akım rölesi ya da impuls rölesi adlarıyla da bilinir. Uzun koridorlarda, merdivenlerde ve çok kapılı salonlarda tesisatı sadeleştirdiği için hem konutlarda hem de ticari yapılarda sıkça kullanılır. Bu yazıda darbe akım anahtarının ne olduğu, çalışma prensibi ve kullanım alanları açıklanmaktadır.
Darbe Akım Anahtarı Nedir?
Darbe akım anahtarı, bobinine gelen her kısa süreli akım darbesinde kontak konumunu değiştiren iki konumlu (bistabil) bir röledir. Kontak açıksa kapanır, kapalıysa açılır ve yeni bir darbe gelene kadar bulunduğu konumda kalır. Kontaktörden ayrılan en önemli yanı budur: kontaktörde kontakların kapalı kalması için bobinin sürekli enerjili olması gerekirken, darbe akım anahtarında bobin yalnızca konum değiştirme anında enerji çeker.
Cihaz iki ayrı devreden oluşur. Kumanda devresinde bobin ve ona paralel bağlı butonlar, güç devresinde ise yükü besleyen kontaklar yer alır. Kumanda için kendiliğinden geri dönen, yani basılıp bırakıldığında eski konumuna gelen butonlar kullanılır; halk arasında bunlara liht ya da zil butonu da denir. Bobin gerilimi şebeke gerilimi olabileceği gibi daha düşük bir kumanda gerilimi için üretilmiş modeller de vardır.
Darbe Akım Anahtarı Çalışma Prensibi
Çalışma sırası şu şekilde özetlenebilir:
- Butonlardan herhangi birine basıldığında bobine kısa süreli bir akım darbesi ulaşır.
- Enerjilenen bobin, içindeki nüveyi ya da paleti çeker.
- Bu hareket, mekanik bir kilitleme düzenini (kam ya da mandal mekanizması) bir adım ilerletir ve kontaklar konum değiştirir.
- Buton bırakıldığında bobinin enerjisi kesilir, ancak mekanik kilit sayesinde kontaklar yeni konumunda kalır.
- Aynı ya da başka bir butona tekrar basıldığında mekanizma bir adım daha ilerler ve kontaklar önceki konuma döner.
Mekanik tiplerin yanında, konum bilgisini elektronik devreyle tutan ve daha sessiz çalışan elektronik tipler de bulunur. Bazı modellerde merkezi açma ve kapama girişleri, zaman ayarlı kapanma ya da kademeli (sıralı) çalışma gibi ek işlevler yer alır. Ön yüzdeki elle kumanda kolu, kontak konumunun görülmesini ve deneme yapılmasını kolaylaştırır.
Seçimde kontakların anma akımı, bobin gerilimi, kontak sayısı ve tipi ile beslenecek yükün türü dikkate alınır. LED sürücüler ve elektronik balastlar gibi yükler ilk enerjilenme anında kısa süreli yüksek akım çekebildiğinden, kontakların bu tür yükler için uygunluğu üretici verilerinden kontrol edilir. Işıklı buton kullanılacaksa, buton lambalarının çektiği küçük akımın bobini etkilememesi için üreticinin belirttiği sınırlar gözetilmelidir. Yük devresi ayrıca uygun sigorta ile korunur; aşırı akıma karşı korumanın mantığı manyetik aşırı akım rölesi ve termik manyetik şalter yazısında anlatılmıştır.
Darbe Akım Anahtarı Kullanım Alanları
Bir lambayı iki noktadan kumanda etmek için vaviyen anahtar, üç ve daha fazla noktadan kumanda için ara vaviyen anahtarlar kullanılabilir. Ancak kumanda noktası arttıkça anahtarlar arasındaki iletken sayısı ve bağlantı karmaşıklığı da artar. Darbe akım anahtarında ise tüm butonlar birbirine paralel bağlanır ve istenildiği kadar noktadan kumanda sağlanır. Sonradan yeni bir kumanda noktası eklemek de yalnızca bir buton daha bağlamak anlamına gelir. Başlıca kullanım alanları şunlardır:
- Merdiven boşlukları, uzun koridorlar ve otel katları
- Birden fazla girişi olan salonlar, toplantı odaları ve mağazalar
- Yatak başı ve kapı yanından ortak kumanda istenen odalar
- Depo, otopark ve atölye gibi geniş hacimli alanların aydınlatması
- Merkezi kumanda ile tüm aydınlatmanın tek noktadan kapatılmak istendiği ofisler
- Bina otomasyonuyla birlikte çalışan aydınlatma senaryoları
Merdiven otomatiği ile karıştırılmamalıdır. Merdiven otomatiği, butona basıldıktan belirli bir süre sonra ışığı kendiliğinden söndürür. Darbe akım anahtarında ise ışık, yeniden butona basılana kadar yanık kalır. Kumanda devresinde ince kesitli iletken kullanılabilmesi ve düşük gerilimli kumanda seçeneği, tesisat maliyeti ve güvenlik açısından ek üstünlük sağlar. Kaçak akım rölesi gibi koruma elemanları, bu devrelerde de güvenliğin tamamlayıcısıdır.
Darbe Akım Anahtarı Hakkında Sık Sorulan Sorular
Darbe akım anahtarı elektrik kesilince konumunu korur mu? Mekanik kilitlemeli tiplerde kontaklar son konumunda kalır. Elektronik tiplerde davranış modele göre değişebildiğinden ürün belgelerine bakılmalıdır.
Normal anahtar ile kumanda edilebilir mi? Hayır. Bobin sürekli enerji altında kalacak biçimde tasarlanmadığı için kumandada kendiliğinden geri dönen butonlar kullanılır.
Montajını kim yapmalıdır? Cihaz pano içinde şebeke gerilimine bağlanır. Montaj, kablolama ve arıza tespiti mutlaka yetkili bir elektrikçi tarafından, enerji kesilerek yapılmalıdır.
Darbe akım anahtarı, çok noktadan kumanda ihtiyacını az iletkenle ve düzenli bir tesisatla çözen pratik bir pano elemanıdır.


