Çek, bir kişinin bankadaki hesabından belirli bir tutarın çeki elinde bulunduran kişiye ödenmesi için bankaya verdiği yazılı talimatı içeren kıymetli evraktır. Ticari hayatta nakit taşımanın yerine kullanılan en yaygın ödeme araçlarından biridir. Çek hakkında bilgi arayanların ilk öğrenmesi gereken nokta, bu belgenin hukuken bir kredi aracı değil ödeme aracı olduğudur. Türkiye’de çeke ilişkin temel kurallar Türk Ticaret Kanunu ve Çek Kanunu ile düzenlenir. Bu yazıda çekle ilgili bilgiler genel hatlarıyla aktarılmakta; ne işe yaradığı, nasıl kullanıldığı, çeşitleri ve ticaretteki yeri açıklanmaktadır.
Çek Ne İşe Yarar?
Çekin temel işlevi, bir borcun nakit kullanılmadan ödenmesini sağlamaktır. Bir çek ilişkisinde üç taraf bulunur: çeki düzenleyen kişi yani keşideci, ödemeyi yapacak olan banka yani muhatap ve çeki tahsil edecek kişi yani lehtar ya da hamil. Çek sayesinde;
- Büyük tutarların elden taşınması gerekmez ve ödeme güvenli biçimde yapılır.
- Ödeme banka kayıtlarına geçtiği için ispat kolaylaşır.
- Alacaklı, çeki kendi borcunun ödenmesinde kullanarak bir başkasına devredebilir.
- İşletmeler nakit akışlarını planlarken ödeme tarihlerini izleyebilir.
Çek Nasıl Kullanılır?
Çek kullanabilmek için önce bir bankada çek hesabı açılır ve banka, yaptığı değerlendirme sonucunda müşterisine çek defteri verir. Çek yazma sırasında bankanın bastığı matbu yaprak doldurulur. Kanunda sayılan zorunlu unsurlar arasında çek ifadesi, belirli bir bedelin kayıtsız şartsız ödenmesi talimatı, ödeyecek bankanın unvanı, düzenleme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası bulunur. Tutarın rakamla ve yazıyla doldurulması, kazıntı ve silinti yapılmaması gerekir. Basit bir çek örneği düşünüldüğünde yaprağın üzerinde banka ve şube bilgisi, hesap numarası, seri numarası, lehtar adı, tutar, tarih ve imza alanları yer alır.
Çeki ciro etmek, çekin arka yüzüne imza atılarak üzerindeki hakkın başka birine devredilmesi anlamına gelir. Kime devredildiği yazılırsa tam ciro, yalnızca imza atılırsa beyaz ciro söz konusu olur. Ciro eden kişi de çekin ödenmemesi halinde sorumluluk altına girebileceği için bu işlem dikkatle yapılmalıdır.
Çekin elinde bulunduran kişi tarafından kanunda belirtilen süreler içinde bankaya ibraz edilmesi gerekir. Hesapta yeterli tutar yoksa çek karşılıksız işlemi görür ve bunun hukuki sonuçları vardır. İbraz süreleri, bankanın sorumlu olduğu tutarlar ve yaptırımlar mevzuatla belirlenir ve zaman içinde değişebilir; bu yüzden güncel bilgi için resmi kaynaklara, bankaya veya bir hukukçuya başvurulmalıdır.
Çek Çeşitleri Nelerdir?
Çekler, kime ödeneceğine ve nasıl tahsil edileceğine göre farklı türlere ayrılır:
- Nama yazılı çek: Üzerinde belirli bir kişinin adı bulunur ve devri sınırlandırılmıştır.
- Emre yazılı çek: Belirli bir kişi adına düzenlenir, ciro yoluyla başkasına devredilebilir.
- Hamiline çek: Üzerinde isim yazmaz; çeki elinde bulunduran kişi tahsil edebilir. Bu çekler için ayrı çek yaprakları kullanılır.
- Çizgili çek: Ön yüzüne iki paralel çizgi çekilir ve yalnızca bir bankaya ya da muhatap bankanın müşterisine ödenebilir. Çalınma ve kaybolma riskine karşı koruma sağlar.
- Mahsup çeki: Nakit olarak ödenmez, bedeli yalnızca hesaba aktarılır.
- Banka çeki: Düzenleyeni de ödeyecek olanı da bankadır; özellikle taşınmaz ve araç alım satımında tercih edilir.
- Teyitli veya bloke çek: Banka, çek tutarının hesapta ayrıldığını onaylar.
Uygulamada ayrıca tacir çeki ve tacir olmayan kişilere verilen çek ayrımı yapılır.
Ticarette Çekin Önemi Nedir?
Çek, ticari işlemlerde güvenin ve düzenin araçlarından biridir. Satıcı, malını teslim ederken ödemenin banka üzerinden yapılacağını bilir; alıcı ise nakit taşımadan borcunu kapatır. Kanunen çek görüldüğünde ödenen bir belge olmasına rağmen, uygulamada ileri tarihli düzenlenen çekler işletmeler arasında vadeli alışverişin aracı haline gelmiştir. Bu durum nakit yönetimini kolaylaştırırken karşılıksız çıkma riskini de beraberinde getirir. Bu nedenle çek kabul eden işletmelerin karşı tarafın ödeme geçmişini araştırması, çek yaprağı üzerindeki karekod ile sorgulama imkanlarından yararlanması ve muhasebe kayıtlarında alınan ve verilen çekleri ayrı izlemesi önerilir. Ticari ilişkide tarafın şahıs mı şirket mi olduğu da sorumluluk açısından fark yaratır; bu konuda tüzel kişi ile gerçek kişi arasındaki farklar yazısı yol gösterir. Çeklerin finansal tablolara nasıl yansıdığını anlamak için gelir tablosunun nasıl hazırlandığını bilmek de yararlıdır.
Çek Hakkında Sık Sorulan Sorular
Çek ile senet arasındaki fark nedir? Çekte ödemeyi yapacak olan bir bankadır ve çek bir ödeme aracıdır. Senette ise borçlu doğrudan kendisi ödeme sözü verir ve belge vadeli bir borç ilişkisini gösterir.
Herkes çek defteri alabilir mi? Hayır. Bankalar çek hesabı açmadan önce başvuranın mali durumunu ve geçmiş kayıtlarını değerlendirir; çek düzenleme yasağı bulunan kişilere çek defteri verilmez.
Çek kaybolursa ne yapılmalıdır? Vakit kaybetmeden ilgili bankaya haber verilmeli ve hukuki yollar için bir avukata danışılmalıdır.
Çek, kurallarına uygun düzenlendiğinde ve dikkatle kabul edildiğinde ticaretin işleyişini kolaylaştıran güvenilir bir ödeme aracıdır.


