Çizgi filmlerden reklam afişlerine kadar pek çok yerde peynir, üzerinde iri delikler bulunan sarı bir dilim olarak resmedilir. Oysa bu delikler her peynirde bulunmaz ve tesadüfen de oluşmaz. Peynir neden delikli olur sorusunun cevabı, peynirin olgunlaşması sırasında çalışan bakterilerde ve bu bakterilerin ürettiği gazda saklıdır. Bu yazıda peynirin delikli olmasının nedeni, peynir neden göz göz olur, delikli peynirin adı nedir ve evde peynir yapanlar için peynir delikli olmaması için ne yapmalı gibi sorular yanıtlanmaktadır.
Peynirin Delikli Olmasının Nedeni Nedir?
Peynircilikte bu deliklere göz adı verilir. Gözler, peynir olgunlaşırken hamurun içinde biriken gazın oluşturduğu boşluklardır. İsviçre tipi peynirlerde bu süreç bilinçli olarak yönetilir ve şu şekilde ilerler:
- Süte, peynir kültürlerinin yanında propiyonik asit bakterileri eklenir.
- Peynir kalıplandıktan sonra belirli bir süre ılık bir olgunlaştırma odasında bekletilir.
- Propiyonik asit bakterileri, peynirdeki laktik asidi kullanarak propiyonik asit, asetik asit ve karbondioksit gazı üretir.
- Esnek ve sıkı yapılı peynir hamuru gazın dışarı çıkmasına izin vermez; gaz belirli noktalarda toplanarak yuvarlak ve parlak yüzeyli gözleri oluşturur.
Bu bakteriler yalnızca delikleri değil, bu peynirlere özgü hafif tatlımsı ve fındıksı aromayı da meydana getirir. İsviçreli araştırmacıların yaptığı çalışmalar, sütün içindeki mikroskobik saman parçacıklarının gaz kabarcıklarının toplanacağı çekirdek noktaları oluşturduğunu ve göz sayısını etkilediğini de göstermiştir. Sağım koşulları modernleşip süt daha temiz hale geldikçe göz sayısının azalması bu bulguyla açıklanmaktadır.
Delikli peynirin adı sorulduğunda akla ilk gelen, iri gözleriyle tanınan Emmental peyniridir. Maasdam ve Jarlsberg de gözlü peynirler arasındadır. Türkiye’de üretilen gravyer peyniri de benzer yöntemle yapılan gözlü bir peynirdir.
Her Delik Aynı Nedenle mi Oluşur?
Hayır. Peynirdeki boşluklar üç farklı kaynaktan gelebilir:
- İstenen gözler: Yukarıda anlatıldığı gibi, özel kültürlerin kontrollü gaz üretimiyle oluşan düzgün ve yuvarlak deliklerdir.
- Mekanik boşluklar: Pıhtı tanelerinin kalıba doldurulurken tam kaynaşmaması sonucu oluşan düzensiz, köşeli küçük boşluklardır. Bazı beyaz peynirlerde ve tulum peynirinde görülür ve bir kusur sayılmaz.
- İstenmeyen gaz oluşumu: Hijyen yetersizliği nedeniyle süte bulaşan bazı bakteri ve mayaların gaz üretmesiyle ortaya çıkar. Peynirin şişmesine, süngerimsi bir yapıya ve kötü koku ile tada yol açabilir.
Peynir Delikli Olmaması İçin Ne Yapmalı?
Evde ya da küçük ölçekte beyaz peynir, kaşar gibi normalde gözsüz olması beklenen peynirleri yapanlar için delik oluşumu çoğunlukla istenmeyen bir durumdur. İstenmeyen gaz oluşumunu önlemek için şu noktalara dikkat edilmelidir:
- Temiz ve taze süt kullanılmalı, çiğ süt peynir yapımından önce pastörize edilmelidir.
- Kazan, bez, kalıp ve bıçak gibi tüm gereçler iyice yıkanmalı ve mümkünse sıcak sudan geçirilmelidir.
- Güvenilir peynir mayası ve kültür kullanılmalı, ürün üzerindeki kullanım talimatına uyulmalıdır.
- Pıhtı kalıba boşluk kalmayacak şekilde doldurulmalı ve yeterince baskı uygulanarak suyu iyi süzdürülmelidir.
- Salamura için kaynatılıp soğutulmuş su ve yeterli tuz kullanılmalıdır.
- Peynir, olgunlaşma ve saklama süresince serin ortamda tutulmalıdır; sıcak ortam gaz yapan mikroorganizmaların çoğalmasını kolaylaştırır.
Delikli Peynir Sağlıklı mı?
Emmental, gravyer ve benzeri gözlü peynirlerdeki delikler üretimin doğal ve hedeflenen bir sonucudur; bu peynirler diğer peynirler gibi güvenle tüketilebilir. Protein ve kalsiyum içerirler, uzun olgunlaşma süreleri nedeniyle laktoz miktarları genellikle çok düşüktür. Yağ ve tuz içerikleri de bulunduğundan ölçülü tüketilmeleri yerinde olur.
Normalde deliksiz olması gereken bir peynirde sonradan beliren yoğun gözenekler ise farklı değerlendirilmelidir. Şişmiş ambalaj, süngerimsi doku, acı ya da ekşi tat ve hoş olmayan koku varsa peynir tüketilmemelidir. Küçük ve düzensiz mekanik boşluklar ise kokusu ve tadı normal olan peynirde sorun teşkil etmez.
Delikli Peynir mi? Deliksiz Peynir mi?
İkisi arasında birinin diğerinden üstün olduğunu söylemek doğru olmaz; seçim tamamen damak tadına ve kullanım amacına bağlıdır. Gözlü peynirler hafif tatlımsı ve fındıksı aromaları, iyi erime özellikleri ile sandviç, tost, graten ve fondü gibi tariflerde tercih edilir. Beyaz peynir, kaşar ve tulum gibi deliksiz peynirler ise kahvaltı sofralarının ve hamur işlerinin alışılmış lezzetleridir. Peynir seçerken deliklerden çok, ürünün güvenilir bir üreticiden gelmesine, soğuk zincirde tutulmasına ve etiket bilgilerine bakmak gerekir.
Peynirin evde nasıl korunacağı konusunda beyaz peynir saklama yöntemleri, genel bilgiler için süt ve süt ürünleri yazısı incelenebilir.
Delikli Peynir Hakkında Sık Sorulan Sorular
Peynirin delikleri sonradan mı açılır? Hayır. Delikler makineyle açılmaz; olgunlaşma sırasında bakterilerin ürettiği karbondioksit gazı sayesinde kendiliğinden oluşur.
Deliklerin büyüklüğü neye bağlıdır? Olgunlaştırma sıcaklığı ve süresi, peynir hamurunun esnekliği, kullanılan kültür ve sütün özellikleri göz sayısını ve büyüklüğünü belirler.
Ev yapımı beyaz peynirde küçük delikler olması normal mi? Az sayıda düzensiz boşluk çoğunlukla pıhtının sıkışmamasından kaynaklanır. Yoğun gözenek, şişme ve kötü koku varsa peynir tüketilmemelidir.
Peynirdeki delikler, doğru yönetildiğinde bir kusur değil, mikroorganizmaların peynire kattığı karakterin görünür izidir.


